Хархорум ба Орхоны хөндий

Нэг зуун жилийн турш дэлхийн хамгийн том хот Орхон мөрний нугасны дундах өвс нутагт оршин байлаа. Хархорум оргил үедээ Франц, Солонгос, Перс, Хятадын элчин сайдыг хүлээн авч, арваад байлдан дагуулсан үндэсний дархчид дворец, хийдэд ур чадвараа зориулав. Газрын дээр ярлага үлдсэн зүйл бага. Үлдсэн зүйл нь газрын жин, өвс нь шингээгаад барьж буй юм.

Эрдэнэ зуу хийд эзэнт хотын авралт чулуугаар балгасан дээр босч, цагаан хана 108 суварга тойрсон. Эртний нийслэлийн хил заасан чулуун яст мэлхий нутгийн өвснөөс тэвчээртэй, аварга том хэмжээтэй гарч ирдэг. Орхоны хүрхрээ 90 км урагшаа эртний дэлбэрэлтийн огтолсон хавцалд базальт баганад 15 метр унадаг. Хоёрын хоорондох хөндий хамгийн цэвэр хэлбэрийн моринд нутаг юм.

Хийдийн балгасаас хүрхрээ хүртэл морь унах нь үдэш дэх найман зуун жилийг туулах явдал. Малчин гэр бүл эзэнт шүүх эзэлж байсан хөндийн ёроолд буудаллана. Хархорумын музейд хүрэл дворецийн хэсэг, хятадын зоос, Несторийн загалмай зэрэгцэн тавигдсан. Орой болоход өвсний дэлгэцийн гэрэл шар алтан өнгөтэй болж, аль зуунд газардсаныг жинхэнэ утгаар нь мэдэгдэхгүй болдог.